عنوان : مطالعه آرمان‌شهر مولانا در مثنوی معنوی

دانشگاه آزاد اسلامي

واحد ياسوج

پایان‌نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی «M. A. »

عنوان:

مطالعه آرمان‌شهر مولانا در مثنوی معنوی

استاد راهنما:

دکتر جلیل نظری

پایان نامه

بخش هایی از متن پایان نامه :

(ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل می باشد)

فهرست مطالب:

چکیده 1

فصل اول: کلیات.. 2

1- 1- مقدمه. 3

1-2- اظهار مسئله. 6

1-3- پیشینة پژوهش…. 8

1-4- روش پژوهش.. 10

فصل دوم:آرمان‌شهر و گونه‌های آن. 11

2-1- ریشة لغوی آرمان‌شهر. 12

2-1-1- آرمان‌شهر زاده تخیل آرمانی.. 13

2-1-2- آرمان‌شهر و فلاسفه یونان.. 13

2-1-3- تاریخ اندیشة آرمان‌شهر. 14

2-2- گونه‌ها اتوپیا 15

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را در شماره بندی انتهای صفحه بخوانید              

2-2-1- اتوپیاهای زمانی و اتوپیاهای مکانی.. 16

2-2-2- اتوپیاهای مثبت و اتوپیاهای منفی.. 16

2-2-3- افلاطون و مدینة فاضله. 16

2-2-4- بیکن و جامعة آرمانی اش…. 18

2-2-5- هارینگتون و مدینة فاضله. 19

2-2-6- کارل مآن‌هایم و اتوپیا 19

2-2-7- آرمان‌شهر فارابی.. 20

2-3- مدینة فاضله در عرصه ادبیات… 22

2-3-1- مدینة فاضله اساطيري.. 23

2-3-1-1- آرمان‌شهرهای اهورایی.. 24

2-3-1-2- آرمان‌شهر‌های اهرمنی.. 28

2-3-3- آرمان‌شهر ادبي.. 32

2-3-3-1- اشتراکات آرمان‌شهر‌های ادبی.. 36

فصل سوم: اندیشة و هنر مولانا 38

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

3-1- مختصری از زندگی مولوی.. 39

3-1-1- مولوی را بهتر بشناسیم.. 40

3-1-2- جهان‌بینی مولوی.. 43

3-1-3- اخلاق و عادات مولانا 47

3-1-4- خیر و شر در اندیشة مولوی.. 50

3-2- مثنوی معنوی مولوی.. 52

3-2-1- انسجام ادبی حکایات مثنوی معنوی.. 53

3-2-2- مثنوی و کتب آسمانی.. 53

3-2-3- مثنوی و اندیشة عرفانی مولوی.. 54

3-2-3-1- مدینه‌النبی در اندیشة مولوی.. 55

3-2-4- سطح سخن و پیام مثنوی.. 57

3-2-5- نمود عشق به شمس تبریزی در مثنوی.. 58

3-2-6- ویژگی‌های خاص داستان سرایی مولوی.. 58

3-2-7- علم فرا زمانی مولوی در مثنوی.. 59

3-2-8- مثنوی کتاب تعلیم زندگی.. 60

فصل چهارم: مثنوی آیینه تمام‌نمای آرمان‌شهری مولوی.. 72

4-1- چرا مولوی در پی خلقت آرمان‌شهر می باشد؟. 73

4-1-1- اصلاح‌طلبی مولوی.. 74

4-1-2-ایدئولوژی ناسازگار با جامعه. 74

4-1-3- هرج‌ومرج اجتماعی.. 75

4-1-4- ایدالیسم عرفانی.. 75

4-2- اختلاف آرمان‌شهر مولوی با سایر آرمان‌شهر‌ها 76

4-2-1- حکمت و عشق.. 76

4-2-2- رهبری عشق.. 78

4-2-3- عشق نیروی محرک کائنات… 80

4-2-4- طردعقل جزوی.. 82

3-4- اجتماع و جامعة آرمانی مثنوی معنوی.. 84

4-3-1- توجه‌های آرمانی.. 85

4-3-2- تحمل و مدارا با هم‌نوعان.. 87

4-3-3-: مدارا معیار خوش خویی.. 88

4-4- بشر‌های اجتماع مولوی.. 89

4-4-1- اختیار اجتماعی دارد. 90

4-4-2- کمال یافته می باشد… 92

4-4-3- میانه‌رو می باشد… 93

4-4-3-1-علی مرتضی.. 97

4-4-4- آمیزه‌ای از عقل و عشق می باشد… 100

4-4-4-1- ابراهیم خلیل الله (ع) 101

4-4-4-2- ابوبکر صدیق.. 102

4-4-4-3- عمر خلیفه دوم. 103

4-4-5- منجی در اندیشة مولوی و مثنوی معنوی.. 105

4-5- نظام طبقاتی مردم آرمان‌شهر. 107

4-5-1- حاکمان آرمان‌شهر مولوی.. 110

4-5-1-1- تفاوت پادشاه با حاکم در آرمان‌شهر و مثنوی.. 112

4-5-2- حکومت انبیاء 113

4-5-3- حاکمانی که پیامبر نیستند. 115

4-5-3-1- سالکان یا عارفان.. 117

4-5-3-2- پیران و مرشدان.. 118

4-5-3-3- اقطاب… 119

4-5-3-4- شیوخ و مراد. 121

4-5-3-5- ولیان و امامان.. 122

4-5-3-6- ابدال و پیامبران.. 123

فصل پنجم:حاصل سخن.. 125

5-1- حاصل سخن.. 126

5-2- پیشنهادات… 129

فهرست منابع: 130

چکیده

در این پایان نامه با عنوان «آرمان‌شهر در مثنوی معنوی» به اندیشة­های اصلاح‌طلبانه و جامعة­ای که در رویای مولوی بوده پرداخته شده می باشد. در این نوشته آغاز به تعاريف مختلف آرمان‌شهر و سابقة آن در ميان صاحب نظران، مخصوصاً فلاسفة يونان پرداخته و گونه‌های آرمان‌شهر، مانند آرمان‌شهر اهريمنی، فلسفی، ادبی و… که لازمة اين بحث بوده در حد ضرورت مطالعه شده می باشد. مبحث اصلی که انديشة عرفانی مولانا و ديدگاه­های اجتماعی اين شاعر، همچون اصلاح‌طلبی مولانا، ايداليسم عرفانی مولانا، حکمت و عشق، می باشد به گونه کامل در فصل سوم و چهارم آمده می باشد.

جايگاه بشر و صفاتی که مولوی برای بشر خداجو در نظر داشته و آن صفات را به صراحت يا در قالب داستان­های رمزی برشمرده از مهم­ترين ويژگی­های آرمان‌شهر مولانا می باشد. که شواهدی از اشعار مولانا در جهت تأييد آن­ها آورده شده می باشد. به دلیل این که اساس آرمان‌شهر مولوی بر عشق بنا نهاده شده، و درجة نهايی اين جوهر می باشد که آرمان‌شهر اين شاعر عرفانی را رقم زده می باشد، بيشتر به این مبحث پرداخته شده می باشد.

1- 1- مقدمه
طیعت سیری ناپذیر و کمال خواه آدمی ،همواره او را بر آن می دارد تا عالی ترین کمالات را در سر بپروراند و با نفی وضع موجود ،بشر بی نقص و جهانی بی عیب را در صفحه ذهن خود تصور کند .

آرمان‌شهر در لغت به معنای شهر آرمانی و ایده‌آل می باشد و در اصطلاح، جامعه‌ای برتر و والاست که در آن همة امور بر وفق مراد و مطابق میل باشد، جامعه‌ای که در آن نه خبری از ظلم و تبعیض، نه اثری از جنگ و ستیز و نه ردپایی از جهل و فقر و مرض پیدا نمود گردد. «جامعه‌ای که افرادش به کمال علمی و عملی رسیده و از هوی و هوس رسته باشند. و در یک جمله جامعه‌ای خیالی که باشندگان آن در شرایط کامل زندگی می‌کنند و خیر و سعادت بر آن حکومت مطلق دارد. مدینة فاضله، جامعة آرمانی، آرمان‌شهر، شهر نیکان، لامکان، ناکجاآباد، هیچستان و… همه تعابیر گوناگون از یک حقیقت والا و مقدسند که همواره اندیشمندان و فرهیختگان هر قوم و ملتی در طول حیات بشری، آرزوی به واقعیت پیوستن آن را در سر پرورانده‌اند.

در زبان فارسی این واژة برابر نهادة utopia در زبان یونانی می باشد. utopia به معنی هیچ‌جا و برابر kallipolis در معنی زیبا شهر می باشد. در ادبیات فارسی به صورت مدینة فاضله، مدینة سعیده، شهر لامکان، بی‌نام شهر و ناکجاآباد آمده می باشد. واژة‌‌هایی مانند خیال‌آباد، امین آباد، خرم آباد، مه آباد، خوش آباد، پدرام شهر و شهریور یا شهریر نیز در معانی نزدیک به آن به کار رفته‌اند و گاه واژة کام‌شهر در همین معنا به کار گرفته شده می باشد » (اصیل، 1371: 12).

یکی از مهم ترین مسائلی که ذهن جامعه بشری را به خود مشغول کرده بود،آرمان شهر می باشد تا جایی که افلاطون اصل و پایه مدینه فاضله خود را بر اساس استدلالات برهان عقلی که مورد نظر جامعه غربی بود بنیاد نهاد.

به علاوه به جزء افلاطون و فارابی ،بزرگان دیگری نیز به این موضوع پرداخته و با ارائه نظریات خود در جهت اثبات آرمان شهر کوشش های وافری نمودند و «بسیاری از این اندیشمندان، نویسندگان، و شعرا منحصرا به اندیشة‌ی آرمان‌شهری به آن صورت که افلاطون و فارابی دربارة آن قلم زده‌اند، نپرداخته‌اند، لیکن ایشان با اظهار نحوی حکمت عملی در بین پادشاهان گذشته و ملل مختلف و اظهار نوع روابط درست مردمان و حاکمان و حتی ارائه‌ی پند‌های اخلاقی و حکمی خطاب به مردمان و حاکمان، قصد پی‌ریزی بنایی آرمانی و جامعه‌ای نیک را داشته‌اند. توفیق یا عدم توفیق شان مسئله‌ای می باشد که در درجة دوم اعتبار بایستی به آن توجه گردد» (حمیدیان، 1373: 111).

در این بین ادیان نیز با ارائه نظرات خود در کتابهای آسمانی ،همیشه ذهن انسانها را به یک نجات دهنده آخر الزمان معطوف داشته اند و در اختیار طراحان آرمان شهر قرار داده اند.

یکی از وجوه فرق اعتقاد به آرمان شهر و جامعه موعود بر پایه ادیان الهی با اعتقاد به این موضوع ،بر پایه مکاتب دست ساز بشری می باشد و پیروان آسمانی ریشه آن را در ظهور منجی آخر الزمان می دانند .

«آنان براي آن که زندگي بر روي زمين براي بشر‌ها قابل تحمل باشد، همواره يك اميد را در دل آن‌ها زنده نگه مي‌دارند و آن اميد به ظهور يك منجي و موعود جهاني می باشد كه با حضور خود، زمين را تبديل به بهشت و جامعة آرماني مي‌كند. و حداقل یک بار در طول عمر بشریت، بشر قادر خواهد بود تا طعم زندگی را در جامعة‌ی آرمانی بچشد» (پناهی، 1385: 55).

حجت اله اصیل بر این باور می باشد که ،پیشینة اندیشة آرمان‌شهری در ایران را به دو دورة قبل و بعد از اسلام قابل تقسیم می باشد که دورة قبل از اسلام، خود به دو دورة اساطیری و تاریخی منقسم می گردد. در هر کدام از این دوره‌ها، وجود اعصار زرینی نظیر حکومت بشر‌های اساطیری مثل جمشید، فریدون و تاریخی نظیر کورش، داریوش، انوشیروان و بهرام گور که حکومتی نزدیک به آرمان‌شهر را برای مردمانشان پی‌ریزی کرده‌اند، جلب توجه می کند. در همین دورة اساطیری و تاریخی قبل از اسلام افرادی نظیر جمشید، کیکاوس، سیاوش و شداد با بنای بهشت‌های این جهانی با عناوین ورجمگرد، هفت کاخ، سیاوشگرد، گنگ‌دژ و بهشت شداد کوشش در ایجاد جامعه‌ای آرمانی مطابق با بهشت برین داشته‌اند (اصیل، 1381، 60).

اگر با نگاه نافذانه به اندیشه افلاطون ،که می توان آن را نخستین فیلسوف آرمان گرای اندیشه غربی نامید،تاملی داشته باشیم ،می توان گفت افلاطون سیاست را به عرصه های گسترده ای همچون دولت و قانون اساسی بسط می دهد و با اداراکات فلسفی خود شهر آرمانی را به تصور می کشد که آن را به عنوان بنیان گذار این اندیشه ،می شناسند.

لذا در مثنوی نمی توان گفت اثری اختصاصی مربوط به مدینه فاضله می باشد که بخواهیم آن را به عنوان تجلی گاه آرمان شهر بنامیم .

با نگاهی به اندیشه عبدالحکیم می توان به علت های زیر تصریح نماییم :

«اولین و مهم‌ترین دلیل این امر آن می باشد که این اثر دربردارنده جهان‌بینی بازسازی شده گروهی خاص می باشد که یکی از عناصر آن آرمان‌گرایی می باشد، عنصری که در کنار دیگر عناصر آن یعنی ساختارشکنی، عادت ستیزی، نقد و آسیب‌شناسی وضع موجود، تحول‌گرایی و اصلاح‌طلبی معنا پیدا می کند.

دومین دلیل این می باشد که این جهان‌بینی متعلق به قشر نخبه، اندیشمند و متفکر جامعة عصر مولوی می باشد که از شرایط حاکم بر جامعة ناخرسندند و نابسامانی‌ها و کج‌تابی‌های آن را بر نمی‌تابد، با در نظر داشتن یکی از تعاریفی که برای آرمان‌شهر مطرح گردید و در آن آرمان‌شهر، ایدئولوژی ناساز با جامعه و تحقق نیافته در تاریخ معرفی گردید می‌توان گفت گروه صاحب جهان‌بینی مثنوی صاحب همان ایدئولوژی ناساز با جامعه هستند و مثنوی نیز به گونه غیرمستقیم و نا خودآگاه مدل آرمانی آن می باشد. مولانا که خود نماینده این قشر می باشد از سوی بعضی «معترض معترضان» نامیده می گردد» (عبد الحکیم 1365: 223).

دلیل سوم این امر به مقطع زمانی و بستر تاریخی که مثنوی در آن تکوین یافته، بر می گردد در زمان سرایش مثنوی از سویی کج‌روی‌ها و کج‌کارکرد‌هایی که در تمام ارکان جامعه پدید آمده بود، بشر را از وضع موجود ناراضی می‌ساخت؛ از سوی دیگر عاملی بسیار مهم از بیرون جامعة بر آن تأثیر عمیقی گذاشت. «مثنوی در اجتماعی تولد پیدا نمود که در اثر حملة مغول آرامش، ثبات و امنیت از آن رخت بربسته بود و هرج‌ومرج و بی‌ثباتی جانشین آن شده بود. در این جو ناآرام و نامتعادلی که فراهم آمده بود، همه چیز دچار انحطاط شده بود (صفا، 1373: 97).

« خصلت آرمان‌گرایی مثنوی مورد تاکید اغلب کسانی می باشد که در آن غور و خوضی داشته‌اند، و متفق الرای، نشانه‌ها و آثار یک شهر آرمانی را در آن یافته‌اند و بر آن تاکید کرده‌اند. مثلأ محمد علی اسلامی ندوشن مثنوی را یک آرمان‌شهر و طلب‌نامة انسانی ایده‌آل معرفی می کند. » (اسلامی‌ندوشن، 1377: 77). سید جعفر سجادی نیز مولانا را از آن دسته از عرفایی می‌داند که فرش زمین را ترک نکرده، به سازندگی بشر خاکی و زندگی این جهانی وی توجهی خاص داشته‌اند و از این‌رو مصدر افکار و آرای آرمانی در این زمینه مثنوی معنوی بوده می باشد. »(صرفی و خجسته ،86،472)

تعداد صفحه : 147