تکه هایی از متن به عنوان نمونه :

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                                صفحه

فهرست مطالب هشت

فهرست جداول ده

چکيده 1

فصل اول: مقدمه

1-1  کليات و اهداف 2

1-2  اهداف مطالعه 5

فصل دوم: بررسي منابع

2-1  اهميت گياهان دارويي 6

2-2  طبقه‌بندي گياهان دارويي 7

2-2-1 گياهان مقوي 7

2-2-2 گياهان مدر 7

2-2-3 گياهان مسهل و ملين 8

2-3  مشخصات عمومي تيره نعناع 9

2-4  مشخصات جنس مريم گلي يا سالويا 10

2-4-1 مصارف و کاربرد جنس مريم گلي 11

2-4-2 خواص درماني جنس مريم گلي 11

2-5  نوروزک 12

2-5-1 اسامي محلي گياه نوروزک 12

2-5-2 مشخصات گياهشناسي نوروزک 12

2-5-3 رويشگاه نوروزک 13

2-5-4 نحوه حضور گونه نوروزک در رويشگاه‌هاي مختلف 13

2-5-5 فنولوژي گياه نوروزک 13

2-5-6 عملکرد علوفه و بذر 14

2-5-7 سيستم ريشه‌اي گياه 15

2-5-8 کاربرد نوروزک در زراعت 15

2-5-9 بررسي خصوصيات جوانه‌زني بذر 15

2-5-10………………………………………………………………………………… اکولوژي نوروزک 16

2-5-11………………………………………………………………. آفات و بيماري‌هاي نوروزک 17

2-5-12…………………………………………………. مطالعات سيتوژنتيکي گياه نوروزک 18

2-5-13…………………………………………… مواد شيميايي موجود در گياه نوروزک 18

2-5-14…………………………………………………………… بررسي ترکيبات شيميايي بذر 18

2-6  ارزش و اهميت گياه نوروزک 19

2-6-1 خواص دارويي نوروزک 19

هشت

2-6-2 خواص ضد ميکروبي نوروزک 20

2-6-3 خواص آنتي‌اکسيداني گياه نوروزک 20

2-7  خواص غذايي نوروزک 20

2-8  تنوع ژنتيکي 22

2-9  ضرورت حفظ ذخاير ژنتيکي 23

2-10………………………………………………………………………. بررسي اثر تاريخ کاشت 25

2-11……………………… تأثیر عوامل محيطي بر مواد موثره گياهان دارويي 25

2-12…………………………………………………………………………………………………… کلروفيل 26

2-13……………………………………………………………………………….. بررسي تنوع اسانس 26

2-14…………………………………………………………………………………………. آنتي‌اكسيدان 26

2-14-1……………………………………………………………………. آنتي‌اكسيدان‌هاي طبيعي 27

2-14-2………………………………………………………………………………… ترکيبات فنوليک 27

2-14-3………………………………………………………… منابع طبيعي ترکيبات فنوليک 29

فصل سوم: مواد و روش‌ها

3-1  موقعيت جغرافيايي محل اجراي طرح 30

3-2  مواد ژنتيکي و طرح آماري 30

3-3  صفات مورد بررسي و نحوه اندازه گيري آن‌ها 31

3-4  تجزيه آماري داده‌ها 34

فصل چهارم: نتايج و بحث

4-1  دامنه تغييرات و ميانگين صفات مورفولوژيک و فيزيولوژيک 35

4-2  تجزيه واريانس و مقايسه ميانگين سطوح تاريخ کاشت براي صفات مورفولوژيک 38

4-2-1 تعداد شاخه گل‌دهنده 38

4-2-2 ارتفاع شاخه گل‌دهنده و طول گل‌آذين 38

4-2-3 ارتفاع بوته 39

4-2-4 تعداد برگ در بوته و قطر تاج‌پوش 39

4-2-5 سطح برگ، طول برگ و متوسط عرض برگ 40

4-2-6 تعداد بذر و وزن بذر در شرايط خودگشن 40

4-2-7 تعداد بذر و وزن بذر در شرايط دگرگشن 41

4-2-8 نسبت خودگشنی 41

4-2-9 تعداد و عملکرد بذر در بوته 41

4-3  نتايج تجزيه واريانس و مقايسه ميانگين صفات فيزيولوژيک در سه تاريخ کاشت 47

4-3-1 کلروفيل a، کلروفيل b، مجموع کلروفيل a و b و ميزان کاروتنوئيد 47

4-3-2 ترکيبات فنوليک 47

4-3-3 کميت و کيفيت روغن 48

4-3-4 درصد اسانس 50

 
 
نه

 

فصل پنجم: نتيجهگيري و پيشنهادها

5-1  نتيجه‌گيري 54

5-2  پيشنهادها 55

مراجع 56

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
ده

 

فهرست جداول

عنوان                                                                                                                                صفحه

جدول 3‑1 اطلاعات خاکشناسي مزرعه تحقيقاتي دانشکده کشاورزي واقع در دانشگاه صنعتي اصفهان (چاه اناري) 31

جدول 4-1 دامنه تغييرات و ميانگين صفات مورفولوژيک و فيزيولوژيک نوروزک در سه تاريخ کاشت 38

جدول 4-2 ميانگين مربعات صفات مورفولوژيک در سه تاريخ کاشت 44

جدول 4-3 ميانگين مربعات صفات مورفولوژيک در سه تاريخ کاشت 45

جدول 4-4 نتايج مقايسه ميانگين صفات مورفولوژيک در سه تاريخ کشت 46

جدول 4-5 نتايج مقايسه ميانگين صفات مورفولوژيک در سه تاريخ کشت 47

جدول 4-6 نتايج تجزيه روغن تاريخ کاشت اول 49

جدول 4- 7نتايج تجزيه روغن تاريخ کاشت دوم 50

جدول 4-8 ميانگين مربعات صفات فیزیولوژيک در سه تاريخ کاشت 53

جدول 4-9 نتايج مقايسه ميانگين صفات فيزيولوژيک در سه تاريخ کاشت 54

 
 
يازده

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

چکيده

دانه هاي روغني ازمحصولات با ارزش كشاورزي و ماده اوليه صنايع روغن­كشي محسوب مي­شوند. کشور ما جزء کشورهاي واردکننده روغن مي­باشد و براي رفع اين کمبود بایستی کارهاي اصلاحي بيشتري صورت گيرد. راه حل ديگر معرفي گياهان دانه روغني جديد با خصوصيت سازگاري به شرايط ايران مي­باشد. نوروزك (Salvia leriifolia Benth.) گياهي پايا از تيره نعناع و بومي استان­هاي خراسان، سمنان و قسمتي از افغانستان می باشد. هدف اين پژوهش مقایسه سه تاريخ کاشت نیمه اول و دوم فروردین و نیمه اول اردیبهشت در شرايط اقليمي اصفهان، بررسي تنوع، سازگاري، ميزان عملکرد اقتصادي، کيفيت و کميت روغن گياه و بررسي صفات مورفولوژيک و فيزيولوژيک گیاه نوروزک بود. اين مطالعه بر روي يک توده بذر جمع‌آوري شده از خراسان جنوبي در سال‌هاي 1391-1393صورت گرفت. صفات مورفولوژيک و فيزيولوژيک مانند تعداد برگ در بوته، ارتفاع بوته، تعداد شاخه گل دهنده، تعداد و وزن بذر در هر بوته در شرايط خودگشن و دگرگشن، ارتفاع شاخه گل‌دهنده، درصد اسانس، کميت و کيفيت روغن و ميزان ترکيبات فنوليک بررسي گرديد و اطلاعات مربوط به تمام بوته‌ها برداشت گردید. نتايج تجزيه واريانس نشان داد که تاريخ کاشت در بين صفات مورفولوژيک تنها بر روي تعداد شاخه گل‌دهنده، ارتفاع شاخه گل‌دهنده ، نسبت خودگشنی و قطر تاج‌پوش تاثير معني‌دار داشته می باشد و از ميان صفات فيزيولوژيک بر روي صفات سبزینگی، کاروتنوئید، درصد روغن و درصد اسانس برگ تاثير معني‌داري داشت. روغن دانه گیاه با حدود 28 درصد حاوی بیش از 70 درصد اسیدهای چرب اولئیک و لینولئیک بود که احتمالا قابلیت بهره گیری خوراکی را خواهد داشت. با در نظر داشتن اينکه در اين پژوهش ميزان بذر توليد شده در شرايط خودگرده‌افشاني نسبت به شرايط دگر‌گرده‌افشاني، به ازاي تعداد شاخه گل‌دهنده برابر، کمتر مي‌باشد، اين گياه احتمالا دگرگرده‌افشان می باشد که البته دگرگرده‌افشان اجباري نيست و داراي درصد کمتري خودگرده‌افشاني نيز هست. با در نظر داشتن تمامي صفات، احتمالا تاريخ کاشت دوم (نیمه دوم فروردین) براي کشت اين گياه در اصفهان قابل توصيه می باشد.

 

کلمات کليدي: نوروزک، کميت و کيفيت روغن، تاريخ کاشت، درصد اسانس

 

1-     فصل اول

فصل اول: مقدمه

1-1    کليات و اهداف

دانه هاي روغني ازمحصولات با ارزش كشاورزي به شمار آمده و ماده اوليه صنايع روغن­كشي محسوب مي­شوند،كه تأثیر اساسي در تامين نيازهاي چربي، پروتئين و ويتامين در حيات موجودات زنده ايفا مي­كنند. کشور ما جزء کشورهاي واردکننده روغن مي­باشد و براي رفع اين کمبوداجرای فعالیت‌ها و کارهاي اصلاحي بيشتري در جهت افزايش کيفيت و کميت روغن ، اين گياهان لازم است. راه حل ديگر معرفي گياهان دانه روغني جديد با خصوصيت سازگاري به شرايط ايران و دارای توجیه اقتصادی مي­باشد.

مطالعه تنوع ژنتيکي فرايندي می باشد که تفاوت يا شباهت گونه‌ها، جمعيت‌ها و يا افراد را با بهره گیری از روش‌ها و مدل‌هاي آماري خاص بر اساس صفات مورفولوژيک، اطلاعات شجره‌اي يا خصوصيات مولکولي افراد بيان مي‌کنند. اطلاع از ميزان تنوع ژنتيکي ژرم‌پلاسم و ارتباط ژنتيکي بين ژنوتيپ‌ها براي محافظت و بهره گیری از منابع ژرم‌پلاسم داراي اهميت خاصي می باشد. اين اطلاعات مي‌تواند محققان را در انتخاب ترکيبات والديني مناسب براي بهره‌برداري حداکثر از مواد ژنتيکي موجود جهت توليد هيبريدهاي پرمحصول و جمعيت‌هاي در حال تفکيک ياري دهد. بررسي تنوع ژنتيکي در گياهان از طريق صفات مورفولوژيک يا بيوشيميايي همواره متداول بوده می باشد [62].

تيره نعناع (Lamiaceae) حاوي بيش از4000 گونه مي­باشدكه اکثر آن­ها دارويي هستند [19]. سالويا، جنس مهمي می باشد كه حدودا 900 گونه را در اين خانواده به خود اختصاص داده می باشد [92]. در عرصه‌های طبیعی ايران براي اين جنس56 گونه گزارش گرديده می باشد، که از اين تعداد13 گونه­ي آن بومي مي­باشد. سلوي (سالويا) از کلمه لاتين “سالوئو” به معني نجات و شفا بخشيدن مشتق مي­گردد و احتمالا از بزرگترين جنس­هاي خانواده نعناع مي­باشد که چند ساله و غالبا نيز بسيار معطراست. اين جنس در مناطق گرم و معتدل جهان نظاره مي­گردد و گونه­هاي آن داراي خواص ضد­ميکروبي، ضد­سرطاني و ضد­تب مي­باشند [23].

نوروزك (Salvia leriifolia Benth. ) گياهي پايا از تيره نعناع و بومي استان­هاي خراسان، سمنان [26 و 96] و قسمتي از افغانستان می باشد [19]. پراكنش اين گياه در اقليم فراخشك بياباني سرد، در ارتفاعات سنگلاخي، ارتفاعات كنگلومرايي و واريزه­هاي سنگي می باشد‌. سازگاري اين گياه با انواع خاكها بالاخص خاكهاي سبك در شيب­هاي جنوبي بسيار بالا مي­باشد. اين گونه با گياهاني از قبيل درمنه، افدرا و پرند همراه می باشد [41]. آبياري به صورت کرتي، بهترين روش زراعت اين گياه مي­باشد و عمق کشت مناسب جهت داشتن درصد بالاي سبز شدن و استقرار گياه بين1 تا5/1 سانتي­متر می باشد. بيشترين جوانه­زني بذور در دماي بين 4 تا 8 درجه سانتي­گراد انجام مي­گيرد [23].

ميزان زادآوري در سال­هاي با بارندگي مناسب خوب بوده و در صورت حمايت گياه در سال اول، در سال­هاي بعد مي­تواند به خوبي در برابر عوامل اقليمي و نيز شرايط چراي دام مقاومت كند. با در نظر داشتن سازگاري و دامنه پراكنش وسيع آن، مي­تواند به عنوان يك گياه چند منظوره مورد حمايت قرار گيرد. برنامه ريزي براي جمع آوري بذر نوروزك، ضمن ايجاد اشتغال در مناطق پراكنش اين گونه، با ترويج و معرفي خواص دارويي آن و بازاريابي براي فروش به زراعي­كردن اين گونه كمك مي­کند [41].

گونه نوروزك داراي سه ويژگي مهم، مقاومت به خشكي، مقاومت پیش روی باد و مقاومت در برابر سرماي زمستان می باشد و گياهي كم­توقع و كم هزينه به شمار مى­آيد [46]. شكل خاص برگ­ها به ويژه پرزهاي سفيد دو طرف برگ­ها و حالت چرمي آن، باعث مقاومت گياه به گرماي شديد تابستان مي‌گردد و همچنين گسترده بودن بوته‌ي گياه روي سطح زمين موجب مقاومت آن در برابر بادهاي سوزان زمستان مي­گردد [34].

برگ­هاي گياه غني از كلسيم، فسفر و آهن بوده و دانه و برگ آن داراي مقادير بالايي از پروتئين و اسيدهاي چرب می باشد كه ارزش غذايي بالايي در تغذيه دام و بشر دارد [15]. اين گياه داراي خواص متعدد دارويي، آنتي­اكسيداني و تغذيه­اى می باشد [46]. عصاره چهار گونه مختلف از سالويا و مانند گياه نوروزک به واسطه داشتن تاثير بازدارنده بر آنزيم بوتيريل کولين استراز مي­تواند در معالجه بيماري آلزايمر مفيد باشد [50]. شاخ وبرگ اين گياه داراي اسانس می باشد و پوست خارجي آن حاوي موسيلاژ مي­باشد [18]. گزارش شده می باشد که مغز دانه آن حاوي 56-50 % چربي و 30 % پروتئين می باشد كه براي طباخي و خام­خواري مطلوب مي­باشد. برگ و ريشه گياه نوروزك داراي خواص آنتي­اكسيداني قوي بوده و از اكسيداسيون روغن آفتابگردان جلوگيري مي­كنند. اين خاصيت قابل رقابت با آنتي­اكسيدان­هاي رايج در صنايع غذايي نظير، بوتيليتد هيدروكسي تولوئن (BHT) و آلفاتوكوفرول مي­باشد. اين ويژگي در ارتباط با حضور متابوليت ثانويه­اي از نوع شالكون­ها، به نام بوتئين، در اين گياه می باشد [36 و 73].

از ديگر متابوليت­هاي ثانويه با ارزش موجود دراين گونه، به ترتيب فراواني، مي­توان به ترپنوئيدها، ساپونين­ها، فلاونوئيدها، تانن­ها و آلكالوئيدها تصریح كرد. در اسانس اين گياه 17 نوع ترپن با درصدهاي متفاوت هست [35]. پروتئين موجود در بذر به دليل ويژگي­هاي منحصر به فرد نظير قرابت زياد اسيد­آمينه­هاي آن با شير و ضريب هضم بالا، مي­تواند در تهيه شير خشك و فرآورده­هاي گوشتي سوسيس و كالباس مورد بهره گیری قرار گيرد . همچنين بذر اين گياه به واسطه داشتن روغن مرغوب براي تغذيه بشر، برگ آن براي تغذيه دام و الياف آن براي توليد دستمال كاغذي مناسب می باشد [16].

بخش­هايي ازگياه نوروزك داراي خاصيت آنتي­اكسيداني، ضد­باكتريايي، ضدقارچ و ضددرد مى­باشد [6؛ 10؛ 36؛ 40 و 70]. براساس پژوهش­هاي صورت گرفته مشخص شده می باشد كه عصاره آبي و الكلي نوروزك داراي آثار دارويي متعددي بر روي موش می باشد. ازجمله اين آثار مى­توان به خاصيت محافظت كنندگي عصبي در برابر كم خوني­هاي موضعي در مغز موش [101]، كاهش وابستگي به مورفين [83]، خصوصيات مشابه با داروي ديكلوفناك از لحاظ مقابله با التهاب مزمن [81] و جلوگيري از ايجاد و توسعه زخم­هاي معده در موش (مشابه با داروي سوکرالفات[1]) [82] تصریح نمود. همچنين مشخص شده می باشد بخش­هاي مختلف اين گياه مى­تواند به عنوان داروي مسكن و خواب آور [84] و عامل كاهش­دهنده گلوكز خون [80] مورد بهره گیری قرارگيرد.

يکي از مهم­ترين عوامل مديريت در توليد محصولات زراعي، تاريخ کاشت مناسب می باشد. هدف از تعيين تاريخ کاشت مناسب، مشخص کردن بهترين زمان کاشت رقم يا گروهي از ارقام مشابه گياهان زراعي می باشد، به طوري که مجموعه عوامل محيطي در آن وقت، براي سبز شدن، استقرار و بقاء گياهچه مناسب باشد، ضمن اينکه هر مرحله از رشد نيز با شرايط مطلوب خود روبرو گردد.

1-2    اهداف مطالعه

اگر چه پژوهش­هاي مختلفي بر روي گياه نوروزک صورت گرفته می باشد اما تا کنون اثر تاريخ کاشت بر اسانس و ترکيبات فنوليک و صفات مختلف مورفولوژيک بررسي نشده می باشد. از طرفي نوروزک می تواند يک گياه دانه روغني جديد ­باشد و هنوز اطلاعات کافي از تنوع موجود بين صفات مورفولوژيک و ميزان روغن ژنوتيپ­هاي مختلف آن در دسترس نيست. اگرچه پتانسيل بالاي گياه از نظر کيفيت و کميت روغن گزارش شده می باشد ولي سازگاري آن با شرايط محيطي مختلف و اثر تاريخ کاشت بر آن روشن نشده می باشد. با در نظر داشتن موارد گفته شده فوق، مطالعه پيش رو اهداف زير را دنبال مي­نمود:

1- يافتن تاريخ کاشت بهينه در شرايط اقليمي اصفهان.

2- بررسي تنوع، سازگاري، ميزان عملکرد اقتصادي، کيفيت و کميت روغن گياه.

3- بررسي بعضی صفات مورفولوژيک و فيزيولوژيک گياه.

 

 

2-                فصل دوم

فصل دوم: بررسي منابع

2-1    اهميت گياهان دارويي

توليد گياهان دارويي و عطري، به صورت جمع آوري و کشت آنها از دير باز صورت مي­گرفته می باشد و احتمالا شروع آن نزديک به زماني می باشد که اين گياهان به عنوان تسکين‌دهنده درد بهره گیری شدند، به طوري که بو کردن، جويدن و خوردن برخي از مواد گياهي منجر به آرامش و کاهش درد شده و عطر و طعم مطلوب اين گياهان به عنوان موادي با ارزش براي بشر­هاي پيشين، شناخته شدند. بنابراين اين گياهان به عنوان منبع درماني، رنگ‌دهنده و نگهدارنده شناخته شدند [3].

بهره گیری از گياهان به عنوان دارو براي پيشگيري و درمان بيماري­ها از روزگاران کهن مورد توجه طب سنتي قرار داشته و تا ابتداي قرن شانزدهم معتبرترين روش براي درمان بيماري­ها به شمار رفته می باشد. ابوعلي سينا از نخستين دانشمنداني می باشد که در کتاب قانون به توضیح و بررسي علمي خواص درماني گياهان پرداخته می باشد.

در نتيجه ظهور روش­هاي جديد درمان، کم­کم روش­هاي درمان بيماري­ها با گياهان کنار گذاشته گردید و بهره گیری از داروهاي شيميايي جانشين گياه درماني گردید. اما عوارض جانبي بسيار زياد و گراني آن­ها موجب گرايش مجدد مردم به طب گياهي شده می باشد. در قرن اخير پيشرفت عمده­اي در بهره­گيري از گياهان دارويي حاصل شده می باشد و آزمايشگاه­هاي مجهز در سراسر جهان براي بررسي اثرات اين داروها به کار و فعاليت مشغول مي­باشند.

آمار بهره گیری از داروهاي گياهي در سال­هاي اخير قابل توجه می باشد. بر طبق تخمين سازمان بهداشت جهاني در حال حاضر 80 درصد جمعيت جهان يعني حدود 4 ميليارد نفر از طب گياهي در درمان بيماري­ها بهره گیری مي­کنند. سازمان بهداشت جهاني ((WHO خاطر نشان مي­سازد که از حدود 119 داروي گياهي حدود 74 مورد آن کاملاً همانند کاربرد آن­ها در طب سنتي مورد بهره گیری پزشکان قرار مي­گيرد. همين موضوع موجب شده می باشد که هم­اکنون تحقيقات گسترده­اي از سوي شرکت­هاي داروسازي روي خواص درماني گياهان نواحی گوناگون جهان انجام گيرد. هم­اکنون مواد مشتق شده از گياهان تأثیر عمده اي در صنعت داروسازي دارند. چنين داروهايي براي درمان بيماري­هاي قلبي، فشار خون بالا، انواع دردهاي مزمن، آسم و ديگر بيماري­ها به کار مي­رود [30].

2-2    طبقه‌بندي گياهان دارويي

تنوع گياهان دارويي در طبيعت به­حدي می باشد که دسته­بندي علمي آنها را به کاري مهم و در عين حال دشوار بدل کرده می باشد. يکي از روش­هاي طبقه­بندي گياهان دارويي بر اساس خواص آنهاست که به اختصار به آن تصریح مي­گردد:

2-2-1   گياهان مقوي

اين گياهان در شرايط خاصي براي بيمار تجويز مي­گردد که اکثراً مي­توان به دوران پس از بيماري حاد تصریح نمود. برخي از اين گياهان حاوي انواع ويتامين­ها، مواد معدني و ترکيباتي هستند که در تامين انرژي مورد نياز بدن متعاقب بيماري و برقراري تعادل در عملکرد اندام­ها تأثیر مهمي دارند.

2-2-2   گياهان مدر

مقدار آب موجود در بافت­هاي بدن تحت تاثير عوامل مختلفي دچار تغيير مي­گردد. مثال واضح در اين زمينه اختلال عملکرد قلب، ريه و کليه­ها می باشد. علاوه بر اين مواردي مثل عادت ماهيانه در خانم­ها، تجمع مايعات را به همراه دارد. يکي از موثرترين راه­هاي تعديل آب موجود در فضاي بين سلولي و بافت­هاي مختلف بدن بهره گیری از گياهان مدر می باشد که موجب تسکين عوارض ناشي از اين بيماري­ها مي­گردد.

2-2-3   گياهان مسهل و ملين

اين گروه از گياهان براي رفع يبوست و تسهيل دفع سموم به کار گرفته مي­شوند. گياهان مسهل از طرق مختلفي موجب بر طرف شدن يبوست مي­شوند. برخي از اين گياهان نظير ريشه ريوند از طريق افزايش ترشح صفرا و تحريک حرکات دودي روده اين کار را انجام مي­دهند و بعضي ديگر مثل ريشه شيرين­بيان و روغن زيتون با تحريک جدار روده موجب بر طرف شدن يبوست مي­شوند. درمورد­ي ساير گروه­هاي گياهان دارويي بايد به گياهان عرق آور جهت سرماخوردگي و تب، آرام بخش­ها و گياهان مدفوع و قي آور براي تخليه سريع محتويات معده تصریح نمود که همگي با مشورت و تحت نظر پزشک تجويز و بهره گیری مي­شوند، زيرا داروي طبيعي هم گاهي مضر می باشد [30].

در پيکر گياهان دارويي مواد خاصي ساخته و ذخيره مي­گردد به نام مواد موثره يا مواد فعال که اين مواد تاثير فيزيولوژيک بر پيکر موجود زنده بر جاي مي­گذارند. مواد فعال مذکور در طي يک سلسله فرايند­هاي ويژه و پيچيده بيوشيميايي و به مقدار بسيار کم (معمولاً کمتر از وزن خشک گياه) ساخته مي­شوند و به متابوليت­هاي ثانويه هم معروفند. اين مواد در واقع واکنش شيميايي گياه پیش روی تاثير تنش­هاي محيطي (گرما، سرما، خشکي و …)، حمله پارازيت­ها، عوامل بيماري­زا و علف­خواران مي­باشد. متابوليت­هاي ثانويه شامل چهار گروه اصلي آلکالوئيدها، گليکوزيدها، روغن­هاي فرار و ساير مواد موثره می باشد [2].

 

بهره گیری از گياهان دارويي و معطر در فضاي سبز

يکي از موارد کاربرد گياهان دارويي در طراحي فضاي سبز، بهره­گيري از رايحه گل و شاخ و برگ گياهان معطر می باشد که اهميت ويژه­اي دارد. گياهان معطر گياهاني هستند که برگ، شاخه، گل و يا ميوه آن­ها داراي اسانس معطر می باشد. اين اسانس متشکل از مواد روغني می باشد که براي جلوگيري از تبخير آب دروني گياه ساخته مي­گردد (مواد روغني خيلي کندتر از آب تبخير مي­شوند). اين مواد سنگين و معطرند و در گل­ها، برگ­ها و ساقه ذخيره مي­شوند. عطر گل­هاي اين گياهان خود به خود و در برخي موارد مانند سرو نقره­اي پس از هرس در فضا پراکنده مي­گردد و علاوه بر تاثير رواني مثبت بر بشر­ها به جلب حشرات و پرندگان و در نتيجه پراکنش دانه گرده کمک مي­کند [47].

در ادوار گذشته در کنار در نظر داشتن روح و زيبايي، جنبه دارويي و اقتصادي کشت گياهان در فضاي سبز و باغ­ها مد نظر بوده و در همه آن­ها از باغ معلق بابل مربوط به سال­هاي قبل از ميلاد مسيح تا پرديس­هاي ايراني مربوط به قرن پنجم ميلادي ضمن رعايت جنبه­هاي زينتي و هنري گياهان کاشته شده، مصارف خوراکي، دارويي، صنعتي، دفع آفات و مانند آن مورد توجه جدي بوده می باشد و در چهار­چوب سنت و اصول، هيچ چيز بي­مورد و يا تنها براي زيبايي وجود نداشته می باشد، بلکه آن چیز که مفيد و لازم بوده زيبا عرضه شده می باشد. معمولاً گياهان دارويي در مدت کوتاهي سطح خاک را فرا مي­گيرند و به سبزي و کوتاهي، زيبايي خاصي را پديد مي­آورند. اين گياهان نسبت به مواد غذايي پرتوقع نبوده و آب زيادي نياز ندارند. همچنين برخي از آن­ها در برابر شوري خاک مقاومند و دوام، عمر طولاني، سازگاري و استقامت بالايي دارند [24؛ 30 و 31].

 

مزاياي بهره گیری از گياهان دارويي در فضاي سبز

از مزاياي بهره گیری از گياهان دارويي در فضاي سبز مي­توان به افزايش تنوع در فضاي سبز، حفظ ذخيره توارثي گياهان دارويي و کنترل فرسايش بادي تصریح نمود.

حفاظت بشر از گياهان منجر به حذف پديده­هاي طبيعي مانند چرا، بيماري و آفت، آتش­سوزي، خشکسالي، رقابت و مانند آن مي­گردد. بنابراين طي نسل­هاي متوالي ژن­هاي مفيد که عامل دوام موجود زنده پیش روی اين شرايط هستند، از اين نسل­ها حذف مي­شوند. در مورد گياهان دارويي اين اقدام با برداشت گزينشي گياهان دارويي سالم و قوي از طبيعت توسط بشر تشديد مي­گردد و در عوض فراواني ژن­هاي غيرمفيد که در شرايط طبيعي مرتباً تحت گزينش طبيعي و حذف قرار مي­گيرند، به نحو چشمگيري افزايش مي­يابد، به اين پديده رانده شدن ژنتيکي مي­گويند که هر چه جوامع جانوري و گياهي محدودتر باشند، اين پديده با شدت بيشتري رخ مي­دهد. در نتيجه اين رخداد علي­رغم حفظ فرم­ ظاهري گونه، توانمندي­هاي آن گونه پیش روی شرايط گزينش­گر محيط طبيعي به شدت کاهش مي­يابد و در صورت راهيابي گونه به محيط طبيعي يا کاهش حمايت بشر، جاندار به سرعت منقرض مي­گردد. راه جلوگيري از اين خطر توسعه همه جانبه جوامع گياهي و جانوري در اقليم­هاي متنوع که کاري دشوار می باشد و حفظ ذخاير ژرم­پلاسم براي مدت طولاني مي­باشد [25].

با وارد کردن گياهان دارويي در فهرست گياهان مناسب براي فضاي سبز جامعه گياهان دارويي گسترش قابل توجهي مي­يابند که به علت اين گستردگي سطح و اقليم، تعداد زيادي از عامل طبيعي اثر خود را بر گياه اعمال مي­کند و علاوه بر آن برداشت از طبيعت نيز کاهش مي­يابد [25].

2-3   مشخصات عمومي تيره نعناع

طبق جديدترين بررسي­هاي انجام شده، در اين خانواده 4000 گونه هست که در 200 جنس جاي داده شده­اند. گياهان تيره نعناع، اکثراً يکساله و به ندرت درختچه­اي، اغلب معطر، بدون تيغ و با ساقه­هاي چهارگوش مي­باشند. برگ­ها متقابل، به ندرت فراهم، بدون گوشوارک، ساده و گاهي شانه­اي هستند. گل­آذين گرزن و در محور برگه­ها با برگه­هاي بالايي دو به دو متقابل می باشد و گاهي گل­آذين سنبله مي­باشد. گل­ها نر-ماده، گاهي در يک يا تعدادي از گل­ها فاقد اندام نر و پرچم و در اين حالت گل­ها کوچک­تر و کم­رنگ­تر از بقيه مي­باشند [43].

برگه­ها آشکارا پيوسته، معمولاً داراي 5 لوب يا دندانه، سه تا در بالا، دو تا در پايين يا به صورت 1 و 4 يعني يک دندانه در بالا و 4 تا در پايين و يا به شکل تقريبا منظم هستند. روي کاسه گل رگه­هايي به تعداد 5 تا 20 عدد هست که تعداد رگه­ها در جنس­هاي مختلف متفاوت می باشد. جام گل نامنظم و پيوسته، در قاعده به صورت لوله، در بالا متشکل از دو لب مشخص که شامل دو لب بالايي و لب پاييني مي­باشد. لب بالايي داراي دو بخش خميده يا راست، يا کم و بيش محدب و لب پاييني شامل 3 بخش می باشد [43].

پرچم­ها متصل به جام گل و چهارتايي،دو به دو مساوي يا دو تاي آنها تحليل­رفته و عقيم هستند. طول دو پرچم بالايي معمولاً با دو پرچم پاييني متفاوت و همچنين طول پرچم در جنس­هاي مختلف متفاوت می باشد. بساک واجد يک يا دو حجره موازي يا زاويه­دار يا به ندرت جدا از يکديگر که به وسيله رابطي بلند به يکديگر متصل مي­شوند، مي­باشد [43].

تخمدان فوقاني داراي دو برچه دو خانه­اي و هر خانه داراي يک تخمک می باشد. کلاله از قاعده برچه­ها يا به ندرت از قسمت بالايي برچه­ها خارج مي­گردد. ميوه چهار فندوقه­اي و رگه­هاي اطراف ميوه پايدار و معمولاً ثابت هستند و بخش محافظي را به وجود مي­آورند که در پراکنش دانه­ها تأثیر ويژه دارند. دانه غیر از در برخي موارد استثنا معمولاً بدون آلبومين می باشد. گياهان اين تيره در زير­رده پيوسته­گلبرگان، سري پيوسته­گلبرگان چهار خانه­اي با تخمدان زيرين، از راسته لاميال مي­باشند [43].

2-4   مشخصات جنس مريم گلي يا سالويا

جنس سالويا بالغ بر 900 گونه دارد که احتمالاً بزرگترين تعداد را در خانواده نعناع دارا مي­باشد. پراکنش آن در هر دو منطقه نيمه گرم و معتدل نظاره مي­گردد. دو مرکز بزرگ اين جنس آمريکا و آسياي جنوب­غربي مي­باشد. از اين جنس 56 گونه در عرصه‌های طبیعی ايران گزارش شده که از آن ميان 13 گونه بومي ايران می باشد [85].

اين جنس پايا به صورت بوته­هاي چوبي يا درختچه مانند به ندرت دو ساله يا يکساله و غالباً معطر مي­باشند. برگ­ها کامل، تقسيم نشده يا داراي قسمت­هاي چنگکي يا شانه­اي هستند. گل نامنظم، گل­آذين به صورت گرزن­هايي به اشکال مختلف می باشد که در آن هر چرخه داراي 2 الي 12 (تا 40) گل دور از هم يا نزديک به هم مي­باشند. کاسه دو لبه و يا قيفي شکل می باشد. لب بالايي کاسه سه قسمتي و يا تقريباً کامل گاهي داراي رگه­هاي نامحسوس و لب پاييني آن آشکارا دو دندانه دارد. کاسه رشد يافته در ميوه، آشکارا مشبک می باشد [43].

جام به رنگ­هاي سفيد، قرمز، زرد و بنفش يا صورتي دو لبه می باشد. لب بالايي جام کم و بيش افراشته و يا کلاه­خود مانند و دو قسمتي می باشد. لب پاييني سه بخش،بخش مياني عريض­تر و مقعر و دو بخش کناري کوچک­اند. لوله جام در داخل کم و بيش داراي حلقه کرکي و يا فاقد آن می باشد. پرچم­ها دو عدد هستند، ميله پرچم کوتاه و مفصل­دار، رابط بين بساک­ها باريک و تقريباً کماني و داراي دو شاخه نابرابر می باشد که هر يک منتهي به يک نيمه بساک مي­گردد. نيمه بساک­ها که بر شاخه­هاي کوتاه رابط واقع­اند، ممکن می باشد زايا، نازا و بسيار کوچک بوده و يا هر دو خانه آن نازا و تغيير شکل يافته باشند. خامه دو قسمتي و غالباً داراي دو شاخه مسطح می باشد. ميوه­ها فندقه، بدون کرک، بيضوي- کروي و لعاب­دار هستند [43].

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را در شماره بندی انتهای صفحه بخوانید              

2-4-1   مصارف و کاربرد جنس مريم گلي

گياهان اين جنس به علت تنوع داراي مصارف و کاربردهاي متعددي مانند مصارف دارويي، ادويه­اي، زينتي، علوفه­اي و صنعتي مي­باشند. به علاوه جهت کاهش فرسايش خاک و حفظ تنوع زيستي نيز به کار مي­طریقه. مهم­ترين کاربرد اين جنس مصرف دارويي آن می باشد [67].

2-4-2   خواص درماني جنس مريم گلي

اين جنس با ارزش­ترين نوع دارويي تيره نعناع و داراي اختصاصات درماني مهم با اثر قاطع می باشد. برگ داراي خاصيت تسهيل کننده اقدام هضم، ضد تشنج، تب­بر، ضد عفوني کننده، کاهش دهنده مقدار قند خون، مدر، موثر در رفع عرق شبانه و قاعده­آور مي­باشد. در استعمال خارج جهت التيام و ضد­عفوني کردن زخم­ها و جراحات بهره گیری مي­گردد. مصرف فراورده­هاي آن موجب فعال شدن اعمال گردش خون و پوست بدن مي­گردد. به علاوه بر روي دستگاه هضم تاثير مفيد دارد [29].

اطباي قديم و معاصر آن را در رفع ضعف مفرط منشا عصبي، ضعف اعصاب، خستگي عمومي، سرگيجه­هاي عصبي، لرزش اندام­ها و فلج مؤثر تشخيص داده­اند. ضمناً اثر مقوي قلب دارد و مصرف آن موجب مي­گردد که اقدام هضم تسهيل يابد و معده و روده فعال­تر اقدام نمايد. همچنين استفراغ­هاي تشنج­آور آرام شده و اسهال­هاي ساده ولي مقاوم درمان مي­پذيرند. سرفه­هاي مزمن را قطع و ترشح شير را در موقع از شير گرفتن کودک متوقف مي­کند [29].

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

2-5   نوروزک

گياه نوروزک يکي از گونه­هاي جنس سالويا از تيره لامياسه می باشد که بومي ايران و قسمتي از افغانستان بوده و پراکنش آن در ايران محدود به استان خراسان و قسمتي از استان سمنان می باشد [99].

2-5-1   اسامي محلي گياه نوروزک

اين گياه به اسامي نوروزک، چپله، چبله، جبله، مميزه، نقل خواجه، نخود کوهي، غلمرغ و گوش بره ناميده شده می باشد. انتخاب نام نوروزک از ميان نام­هاي محلي به اين دليل می باشد که اين گياه بعد از يخبندان زمستان شروع به سبز شدن يا جوانه­زدن مي­کند [16].

2-5-2   مشخصات گياهشناسي نوروزک

گياه نوروزک داراي ساقه و دمبرگ راست و پرزهاي پنبه­اي سفيد مي­باشد. برگ­ها غالباً غير منقسم، مستطيلي تا تخم­مرغي و ابعاد آن با عرض 1 تا 5 و طول 5 تا 19 سانتي­متر و در دو سطح داراي پرزهاي پنبه­اي فشرده مي­باشد که در قسمت بالا پرزها کمتر می باشد. برگ­ها داراي دندانه­هاي نامنظم تا صاف با دمبرگ 5/1 تا 8 سانتي­متر نزديک به هم هستند [99].

دمگل 4 تا 5 ميلي­متر بوده و کاسه گل لوله­اي يا استکاني بين 17 تا 22 ميلي­متر و غالباً داراي دندانه می باشد [99]. اندام­هاي ميوه دهنده شاخه­هايي با چندين طبقه واجد 4 تا 8 کاسه مي­باشند. ميوه آن 4 فندقه می باشد و فندقه­ها داراي 4 قسمت متمايز هستند. در زير پوشش اول و چسبيده به آن لايه­اي سلولزي و کاملاً سفيد رنگ قرار دارد که دانه را به خود اختصاص مي­دهد. دو لايه ياد شده در مجموع پوست دانه را تشکيل مي­دهند. لايه سوم 2 تا 3 درصد از وزن کل دانه را تشکيل مي­دهد و پوست مغز دانه و مغز دانه را در بر مي­گيرد. لايه چهارم که همان مغز می باشد معمولاً به پوسته چسبيده و 50 درصد از وزن کل دانه را شامل مي­گردد [15].

ريشه با نفوذ در اعماق، ذخاير آب زير­زميني را در اختيار گياه قرار مي­دهد و همچنين باعث مي­گردد که گياه سال­هاي خشک را پشت سر بگذارد. ريشه اين گياه به دليل مصرف به عنوان سوخت در دشت­ها از بين رفته و بيشتر در کوهستان­ها باقي مانده می باشد [34].

بوته­هاي اين گياه در سطحي حدود 5 هزار هکتار از اراضي بياباني و کويري جنوب خراسان پراکنده مي­باشند که عدم در نظر داشتن آن، گياه را در معرض انقراض قرار داده می باشد. سرمايه­گذاري براي توليد انبوه اين دانه مي­تواند به خود کفايي کشور در زمينه تامين روغن نباتي و فراورده­هاي جانبي کمک کند. مانند فوائد ديگر اين گياه با ريشه­هاي عمودي عميق نياز کم آن به آب می باشد. اين گياه را مي­توان با پرورش گلداني و غرس در عرصه براي اجراي طرح­هاي کويرزدايي بهره گیری نمود.

2-5-3   رويشگاه نوروزک

نوروزک در قسمت هايي از افغانستان ديده شده و در ايران در مناطق مختلفي توسط محققين گزارش گرديده می باشد، مانند: جليلي و جمزاد [85] مناطق رويشگاهي اين گونه را در مناطق گسترده­اي از استان خراسان ذکر نموده­اند. راشد محصل و همکاران نيز اين گونه را از مناطق مختلفي در استان خراسان جمع­آوري نموده‌اند [28].

2-5-4   نحوه حضور گونه نوروزک در رويشگاه‌هاي مختلف

بيشترين حضور اين گونه در دشت­هاي دامنه­اي در منطقه کلاته سادات واقع در ايستگاه آبخوانداري سبزوار می باشد. اين عرصه با در نظر داشتن قرق انجام گرفته بالاترين تاج­پوش و تراکم را دارا مي­باشد. قطر تاج­پوش نوروزک در منطقه به بيش از 1 متر و تراکم تعداد بوته در هکتار به بيش از 500 بوته در هکتار بالغ مي­گردد. هرچه از داخل دشت به سمت ارتفاعات پيش مي­رويم از تراکم بوته­ها در واحد سطح و نيز قطر تاج­پوش کاسته مي­گردد [40].

نوروزک در منطقه نخبر در روي تپه­هاي واريزه­اي به صورت بوته­هايي با قطر تاج­پوش 70 سانتي­متر و بيشتر، پراکنش داشته و بيشتر به صورت کلني (چند بوته در کنار هم) ديده مي­شوند. در اين منطقه تراکم بيش از صد بوته در هکتار مي­باشد. در مناطق غرب و شرق آبخوان در روي تپه­هاي مارني پراکنش نوروزک به صورت تک­بوته بوده و قطر تاج­پوش حداکثر به 50 سانتي­متر مي­رسد. حداکثر تراکم بوته در هکتار کمتر از 50 بوته می باشد [40].

2-5-5   فنولوژي گياه نوروزک

نوروزک گياهي پايا با فرم علفي بوته­اي می باشد که تاج­پوش گياه به صورت مدور می باشد و ارتفاع آن 30-40 سانتي­متر مي­باشد. ممکن می باشد تمام اندام­هاي هوايي خشک و از بوته جدا و يا در اثر چراي دام از بين برود. رشد مجدد از روي يقه از اوايل و غالبا از اواسط اسفند (با در نظر داشتن شرايط اقليمي منطقه) شروع و ظهور ساقه­هاي گل­دهنده پس از برگ­هاي رديف چهارم و پنجم از دهه دوم فروردين ماه می باشد. در اواسط فروردين ماه ظهور گل از پايين ساقه به سمت بالا ديده مي­گردد. ظهور بذر از اواخر فروردين ماه شروع مي­گردد [40].

بذر در پوشينه و غلاف سر باز تشکيل مي­گردد و غلاف معمولاً 4 بذر دارد که غالباً دو بذر آن پوک می باشد. اين مورد با در نظر داشتن شرايط اقليمي و بارندگي منطقه متفاوت می باشد. تعداد ساقه­هاي گل­دهنده با در نظر داشتن عمر گياه و شرايط رويشي متفاوت بوده و از 5 تا 53 عدد در روي بوته شمارش گرديده می باشد [40].

تعداد رديف­هاي گلدهي از 4 تا 9 متفاوت و بيشتر 6 رديف می باشد. تعداد بذور پوک بيش از 50 درصد بذور توليدي در روي بوته گزارش شده می باشد که با در نظر داشتن شرايط بارندگي اين ميزان افزايش يا کاهش مي­يابد.

زمان رسيدگي بذر از دهه دوم ارديبهشت شروع و تا دهه دوم خرداد به تدريج ادامه دارد. پس از رسيدن بذر آغاز ساقه­هاي بذري شروع به زرد شدن کرده و به تدريج برگ­ها زرد مي­شوند. اين مرحله توقف رشد از اواسط و اواخر خرداد شروع و تا اوايل پاييز ادامه دارد. ساقه­ها و برگ­ها چنانچه مورد چراي دام تا قبل از اين زمان قرار نگيرند، امکان ماندن در روي گياه تا سال بعد هست ولي معمولاً بر اثر عوامل جوي و تردد دام و يا چرا، بوته­ها بدون شاخ و برگ شده و در ابتداي سال بعد رشد رويشي خود را آغاز مي­کنند. در بسياري از سال­ها در اواخر تابستان و اوايل پاييز با در نظر داشتن وضعيت جوي ممکن می باشد رشد رويشي ديده گردد که اين مورد با شروع فصل سرد متوقف مي­گردد. رشد مجدد گياه از اواخر و اواسط اسفند ماه شروع مي­گردد [40].

2-5-6   عملکرد علوفه و بذر

ميانگين توليد علوفه تر در بوته­هاي چند­ساله بين 820 تا 1350 گرم بر بوته بوده که بيش از 70 درصد آن را رطوبت تشکيل مي­دهد. بنابراين ميزان توليد علوفه در هر هکتار (در مناطق با پراکنش مناسب بين 100 تا 500 بوته) در کمترين مقدار 82 الي 132 کيلوگرم و در بيشترين مقدار 410 تا 675 کيلوگرم علوفه تر خواهد بود [40].

بررسي­هاي انجام گرفته نشان مي­دهد که حدود 30-10 درصد وزن خشک گياه را بذر و حدود 90-70 درصد را شاخ و برگ تشکيل مي­دهد. هر بوته به گونه متوسط 500-150 عدد بذر دارد. وزن هزار دانه بذر از 50 تا 88 گرم متفاوت می باشد، بنابراين هر بوته به گونه متوسط 40-15 گرم بذر توليد مي­کند. در هر هکتار (در مناطق با پراکنش مناسب بين 100 تا 500 بوته) ميزان بذر توليدي از 5/1 تا 20 کيلوگرم در هکتار در نوسان خواهد بود. بذور با در نظر داشتن وزني که دارند چنانچه توسط حشرات و پرندگان حمل نگردند، در داخل بوته باقي ماند و در انتهاي فصل امکان جمع­آوري از داخل بوته­ها به ميزان کم مقدور مي­باشد [40].

در مرحله رسيدگي بذر که معمولاً به تدريج می باشد، بذور از پايين به بالا شروع به ريزش مي­نمايند. رنگ بذور سبز روشن و هر چه به سمت مرحله رسيدن پيش مي­رود، رنگ آن تيره مي­گردد، تا در مرحله کامل رسيدگي سياه مي­گردد. بذور قبل از مرحله ريزش و در هنگامي که حدود اکثر بذور به مرحله رسيدگي رسيده­اند، توسط روستاييان جمع آوري شده و مصرف مي­گردد. بذر اين گياه در مرحله خميري و قبل از سفت شدن مورد بهره گیری وحوش و دام­هاي اهلي قرار مي­گيرد [40].

[1] Sucralfate

***ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل و با فرمت ورد موجود می باشد***

متن کامل را می توانید دانلود نمائید

زیرا فقط تکه هایی از متن پایان نامه در این صفحه درج شده (به گونه نمونه)

اما در فایل دانلودی متن کامل پایان نامه

 با فرمت ورد word که قابل ویرایش و کپی کردن می باشند

موجود می باشد